Friedrich Durrenmatt
"Człowieczeństwo, moi panowie, jest podporządkowane gieldzie milionerów " - mówi pewna starsza pani do grona zacnych europejskich mieszczan. Mieszczanie są oburzeni - dla nich człowieczeństwo to niepodważalne wartości moralne. Ale to starsza pani ma rację -przekonuje Durrenmatt.
Na uczelniach szwajcarskiego Berna i Zurychu studiował długo, bo całymi latami nie był w stanie orzec, czy bardziej pociąga go literatura, filozofia, czy nauki przyrodnicze. Swój światopogląd budował powoli, czerpiąc obficie z historii, polityki, mitologii, ale też z dokonań współczesnej fizyki. W końcu zdecydował, że zostanie pisarzem. Ta profesja wydała mu się najbardziej sposobna, by roztrząsać "przeklęte pytania", które mieszkańcom Europy kładł przed oczy okrutny wiek XX.
Jedno z takich pytań dotyczyło zbiorowej odpowiedzialności całych społeczeństw, które tworzyły zbrodnicze machiny faszyzmu, stalinizmu czy antysemityzmu. "Stworzyliśmy świat, gdzie nikt nie wierzy w istnienie winy - przypominał Durrenmatt. - Wina istnieje, trzeba ją jednak mozolnie odkrywać, trzeba jej szukać pod maską współczesnego świata". I sam chętnie zaglądał pod tę maskę.
Na przykład gdy zakładali ją mieszczanie z fikcyjnego miasteczka Giillen. Niegdyś miasteczko kwitło, ale od kilku lat gniecie je nędza: fabryki pozamykano, handel zamarł. Na szczęście pewnego dnia zdarza się cud: do Giillen przyjeżdża jego dawna mieszkanka, obecnie miliarderka, Klara Zachanassian. Oferuje górę pieniędzy: pół miliarda dla miasta, drugie pół do podziału między jego mieszkańców. Ale Klara stawia też warunek: żąda, by obywatele Giillen, w zamian za pieniądze,
zamordowali jednego z nich - Illa, drobnego sklepikarza. Klara bowiem pamięta to, o czym wszyscy chcieliby zapomnieć. Kilkadziesiąt lat temu 111 został ojcem jej dziecka, a następnie wyparł się tego przed sądem z pomocą przekupionych świadków. Musiała wyjechać z miasteczka, stoczyła się, została prostytutką. Nie mogła doprosić się sprawiedliwości na drodze legalnej, więc chce ją sobie kupić. "Świat ze mnie zrobił dziwkę, teraz ja zrobię z niego burdel" - tłumaczy swoją ofertę.
Mieszkańcy początkowo odmawiają. "Ta propozycja nam ubliża, żyjemy w Europie" - krzyczy w ich imieniu burmistrz. Jednak powoli kupują kolejne towary na kredyt, który będą musieli spłacić zbiorowym zabójstwem. Ta historia, opowiedziana w dramacie Wizyta starszej pani z 1956 roku, wstrząsnęła Europą. Przypominała, że nie tak dawno całe społeczeństwa dały się przekupić wizją tysiącletniego raju za cenę unicestwienia swych sąsiadów, którzy byli innej rasy czy wyznania.
Durrenmatt oskarżał nie tylko wielkie zbiorowości. Piętnował także przeciętnych "uczciwych" ludzi, dla których sensem życia stało się maskowanie własnej zgnilizny moralnej. Oto zwykły komiwojażer, "poczciwina z kościami", którego awaria samochodu zmusiła do zanocowania w przygodnej willi. A tu - grono emerytowanych prawników zabawia się urządzaniem fikcyjnych procesów. Dla zabicia czasu przygodnemu gościowi proponują rolę oskarżonego. To tylko żart - przecież on nie ma sobie nic do zarzucenia. Ale w trakcie "proce-su-zabawy" okazuje się, że komiwojażer to wyjątkowo podły i wyrafinowany morderca, którego nikt by o tak występny czyn nie podejrzewał. Ta historia z powieści Kraksa stała się jedną z najbardziej znanych fabuł XX wieku.
Nie tylko dlatego, że jest -jak zwykle u Durren-matta - mistrzowsko skomponowana. Przede wszystkim dlatego, że "czyjś pech nabiera mimochodem sensu ogólnego, sąd i sprawiedliwość stają się nagle widoczne, może i łaska, wyjednana przypadkiem, odbita w monoklu pijanego".
